Türk Devletleri

Bütün Türkistan'ýn coðrafî ve kültürel merkezi olan Özbekistan, 22 milyona yaklaþan nüfusu ile bölgenin geleceðini elinde tutmaktadýr. Çünkü Orta Asya'nýn siyasi istikrarý Özbekistan'a dayanmaktadýr. Özbekistan'ýn iç istikrarýný ise homojen nüfus yapýsý saðlamaktadýr. Taþkent, Moskova, St. Petersburg ve Kiev'den sonra eski Sovyetler Birliði'nin en geliþmiþ dördüncü kentidir. Fergana ise, Orta Asya'nýn en çok nüfus yoðunluðuna sahip bölgesidir ve bölgeye geniþ alilelerden oluþan aþiretler hakimdir.

KAZAKÝSTAN CUMHURÝYETÝ

Asya ile Avrupa arasýnda en önemli geçiþ ülkelerinden birisi olan Kazakistan Doðu'da doðu Türkistan (ÇHC), güneyde Kýrgýzistan ve Özbekistan, batýda Hazar denizi, kuzeyde Rusya Federasyonu ile çevrilmiþ olup, yüzölçümü 2.717.000 km2'dir.

Genelde büyük düzlükleri ihtiva eden Kazakistan coðrafyasýný platolar, tepelikler, ovalar ve daðlar kaplamaktadýr. Ülkenin batý ve güneybatý kesimlerine hakim olan Hazar çöküntüsünün güneyinde Üst-yurt yaylasý, Mankýþlak yarýmadasýnda ise Karadað ve Akdað uzanýr. Daha doðudaki Ural platosu ile Mugadjar tepeleri Hazar çöküntüsünü Turan ovasýndan ayýrýr. Batý kesiminde Uludað, doðu kesiminde ise Cengiz daðlarý uzanmaktadýr. Altay sýradaðlarýnýn uzantýsý olan Týgýrek, Listugaay ve Halzum sýradaðlarý doðudan Narum-Kolbin sisteminin uzantýsý olan Tarbatagay sýradaðlarý, güneyden Cungarya Aladaðlarý ile Balkaþ gölünün güneyinden Kazakistan'a girer. Kazakistan sýnýrlarýnda yükselen Tanrý daðlarýnýn kuzeybatýsýnda Cu-Ýli daðlarý uzanmaktadýr.

Kazakistan'ýn kuzeyinde büyük ve küçük Baruski çölleriyle orta kýsýmda Karakurum, güneyinde Kýzýlkum çölleri bulunmaktadýr. Yine orta kesimde tuz göllerinin yer aldýðý birçok çöküntü alaný yer almaktadýr.

Kazakistan'da ülke genelinde sert karasal iklim hakimdir. Çok kurak geçen yaz. Kýþýn çok soðuðuna dönüþür. Kýþ ve yaz aylarýndaki ýsý farký çok büyüktür. Kuraklýk güney ve güneybatýya gittikçe artar. Yaðýþlar 100 mm.'nin çok altýna düþer. Ülkede yedi bini aþkýn akarsu bulunmaktadýr. En önemli nehirleri Ural, Emba, Sýrderya, Ýli ve Ýrtiþ nehirleridir. Akarsularýn birçoðu yazlarý kurur. Aral, Balkaþ, Zaysan, Alakol, Tengiz ve Seletitengiz en önemli gölleridir. Ülkenin en büyük gölü olan Aral gölü bugün kuruma aþamasýna gelmiþtir. Kazakistan Cumhuriyetinin baþkentini Almatý'dan Akmola þehrine taþýmýþtýr.

Nüfusu 16.679.000'dýr. Bu nüfusun %56'sý kentlerde, %44'ü kýrsal kesimde yaþamaktadýr. Kadýn nüfusu erkek nüfusundan %2 fazladýr. kilometrekareye 6.2 kiþi düþmektedir. Ortalama yaþam süresi 68.9 yýldýr. Nüfus artýþ oraný ise %0.16 ile çok azdýr. Nüfusun %46'sýný Kazak Türkleri, %35'i Ruslar, %3'ünü Almanlar, %3'ünü Ukraynalýlar, %11'ini ise diðerleri teþkil etmektedir. Çalýþabilir nüfus 6.093.000 olup bunun %17.3'ü sanayide, %18.2'si tarýmda çalýþmaktadýr. 1988 yýlýnda alýnan bir kararla resmi dil olarak Türkçe'nin Kazak lehçesi konuþulmaktadýr. Ýlk ve orta öðretimde dokuz bine yakýn okul, yüksek öðretimde ise 55 üniversite ve enstitü bulunmaktadýr.

Kazakistan'da tarým ve hayvancýlýk oldukça geliþmiþ olup tarýmsal ürünlerin baþýnda buðday ve pamuk gelmektedir. Darý, yulaf, mýsýr ve pirinç üretilmektedir. Diðer önemli ürünler þekerpancarý, meyve ve sebzedir. Hayvancýlýk daha çok sýðýr ve küçükbaþ hayvan aðýrlýklýdýr. Ülkede 23 milyon hektar ormanlýk alan bulunmaktadýr.

Doðal kaynaklar yönünden zengin olan Kazakistan'da krom, çinko, bakýr, kurþun, wolgram, asbest, barit, berilyum, bizmut, altýn, demir, kömür, alüminyum, titanyum, bor, ferrokrom, petrol ve doðalgaz çok miktarda çýkarýlmaktadýr. Demir üretimi %9.8'lik bir payla önemli bir yere sahiptir. Bakýr üretiminde dünyada yedinci sýrada gelmektedir. Ülke petrol ve doðalgaz üretimi açýsýndan dünyada yirmi üçüncü sýradadýr. Toplam, 2.1 milyar ton petrol, 1,7 trilyon m3 doðalgaz rezervi bulunmaktadýr. Petrol üretimi 1993 yýlý itibariyle 23 milyon ton, doðalgaz üretimi ise 6.7 milyar m3'tür.

Önemli sanayi dallarý tarým, metalurji, hafif sanayi, petrokimyasallar ve tekstildir. Metal ve makine sanayi toplam sanayi üretiminin %15.9 kapsamaktadýr. Bu alanda en önemli ürünler, traktörler, ziraat makinalarý, yemleme için makinalar ve bunlarýn yedek parçalarýdýr. Kimya sanayinde ise petrol rafinasyonu, motor petrolü, dizel benzini, araba lastiði, kauçuk, plastik, krom bileþikleri, üretimi önde gelmektedir.

Kazakistan Cumhuriyetinde GSMG 1995 yýlýnda 992 milyar Tengedir. Ayný yýla göre ihracatý 2.234.8 milyon dolar, ithalatý ise 1172.2 milyon dolar olarak gerçekleþmiþtir. Kazakistan Cumhuriyeti yeni anayasasýný 28 Ocak 1993 tarihinde kabul etmiþtir. Yeni anayasa demokratik, lâik ve üniter devlet yapýsýný öngörmektedir. Parlamento 177 üyeli olup, 135'i doðrudan, 42 üye ise Cumhurbaþkaný tarafýndan oluþturulan Devlet Listesinden seçilmektedir.

Hükümet baþkaný ve üyeleri doðrudan Cumhurbaþkaný tarafýndan atanmakta, ancak, Baþbakan, Baþbakan yardýmcýlarý, Dýþ Ýþleri, Ýç Ýþleri, Savunma, Maliye ile Devlet Güvenlik Komitesi Baþkanýnýn atanmasýnda Parlamentonun onayý alýnmaktadýr. Cumhurbaþkaný 1995 yýlýnda yayýnladýðý bir kararnâme ile "Kazakistan Millî Halklar Asamblesi"ni kurmuþtur. Bu kuruluþ 300 üyeden oluþmakta, doðrudan Cumhurbaþkanýna baðlý, danýþman organý niteliðindedir.

KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURÝYETÝ

20 Temmuz 1974'de Türkiye'nin gerçekleþtirdiði Barýþ Harekatý neticesinde yapýlan toplumlarasý görüþmelerin çýkmaza girmesiyle 15 Kasým 1983 yýlýnda baðýmsýzlýðýný ilân eden KKTC, Türkiye'nin 60 km güneyinde bulunan Kýbrýs adasý üzerinde kurulmuþtur. Yüzölçümü 3.335 km2'dir. Toplam 9.251 km2 olan ada yüzölçümünün %35'i KKTC'ye aittir.

Coðrafî bakýmdan düzlükler kapsayan KKTC, Beþparmak daðlarýyla ikiye bölünmekte, güneyinde ise Magosa'dan Lefkoþa'ya kadar uzanan Meserya ovasý ile Lefkoþa'dan Güzelyurt'a kadar uzanan verimli topraklar uzanmaktadýr.

Yazlarý sýcak ve kurak, kýþlarý ýlýk ve yaðýþlý tipik Akdeniz iklimine sahip olan KKTC'nin en sýcak aylarý Temmuz, Aðustos, en soðuk aylarý Aralýk, Þubat göze çarpmaktadýr. Yaðýþ ortalamasý ise 70 mm. civarýndadýr. 1996 kesin olmayan sayým sonuçlarýna göre KKTC'nin nüfusu 200.587 olup, km2'ye 59 kiþi düþmektedir. Nüfus artýþý ise %1.1'dir.

Baþkenti Lefkoþa olan KKTC'nin diðer önemli þehirleri Gazimagosa, Girne ve Güzelyurt'tur. Yeþil Ada olarak bütün dünyaca tanýnan Kýbrýs adasýnýn kuzeyinde yer alan KKTC'inde tarým ve ormancýlýk faaliyetlerine özel önem verilmektedir. Ülkenin %57'si tarým arazisidir. Turunçgiller, arpa, buðday, zeytinyaðý, patates, havuç, meyvecilik ve sebzecilik geliþmiþ olup, sebze ve meyve açýsýndan kendi kendine yeterli hale gelmiþtir. Ülkenin kýt su kaynaklarý göz önünde bulundurularak modern sulama sistemleri kurulmuþ, kýsýtlý su kaynaklarý en rasyonel þekilde kullanýlmaya çalýþýlmýþtýr.

Daðlýk alanlarda küçükbaþ, çiftliklerde ise büyükbaþ hayvancýlýk yapýlmaktadýr. Arýcýlýk geliþmiþtir. 1980-95 yýllarý arasýnda 184 binin üzerinde canlý kuzu, 737 canlý dana, 54 binin üzerinde canlý oðlak, 2800 canlý keçi ve 1000 canlý koyun ihracatý gerçekleþmiþtir. Ayrýca 3000 hektarlýk bir alan aðaçlandýrýlmýþtýr.

Sanayi fazla geliþmemiþ olmakla birlikte gýda, inþaat ve giyim dallarýnda oldukça önemli geliþmeler saðlanmýþtýr. Küçük ve orta büyüklükteki iþletmeler þeklinde sanayi kurulmuþ, 1995 yýlýnda imalat sanayinde tesis sayýsý 726'ya çýkmýþ istihdam edilen kiþi sayýsý ise 11.382'ye yükselmiþtir. Lefkoþe, Gazimagosa ve Girne'de organize sanayi bölgeleri kurulmuþ ve Gazimagosa'da kurulan serbest liman ile bu bölgede þu anda 22 iþletme çimento ve deri paketleme, araç bakým ve onarýmý, konfeksiyon imalatý ve transit ticaret sahalarýnda faaliyet gösterilmektedir. Elektrik enerjisi üretimi ülke ihtiyacýný karþýlayacak seviyeye gelmiþtir.

Kuzey Kýbrýs tarihi ve turistik yerleri, güzel havasý ve temiz çevresi ile turizmde her yýl geliþen cennet bir ülke olarak karþýmýza çýkmaktadýr.KKTC'nin gayri safi milli hasýlasý 767.0 milyon dolar olup, ihracatý 68.5 milyon dolar, ithalatý 330.0 milyon dolardýr. (1996 yýlý verileri). Ekonomide önem arzeden sektörlerin baþýnda %18.2 ile ticaret ve sanayi %13.5 tarým gelmektedir. Fert baþýna düþen milli gelir 4.156 dolara ulaþmýþtýr.Ciddi bir iþsizlik sorunu yaþamayan KKTC'de çalýþýr nüfus 76.454'dür. Bu nüfus tarým, sanayi, inþaat ve kamu hizmetlerinde yoðunlaþmaktadýr.

AZERBAYCAN CUMHURÝYETÝ

30 Eylül 1991 tarihinde baðýmsýzlýðýný ilân eden Azerbaycan Cumhuriyeti; Güney Kafkasya'nýn doðusunda, Hazar Denizi'nin batýsýnda 86.600 km2lik bir sahada yer almaktadýr. Kuzeyde Daðýstan, Kuzeybatýda Gürcistan, güneybatýda Ermenistan, güneyde Ýran ile çevrilidir. Bölgenin en önemli özelliði kuzey-güney, doðu-batý istikametinde uzanan tarihi geçit ve ticaret yollarý üzerinde bulunmasýdýr.

Dünyadaki 11 iklim çeþidinden 9'una sahip olan Azerbaycan iklimi kuzeyden gelen soðuk hava kütleleri, güneyden gelen sýcak hava akýmlarý ve hazar Denizi'nin etkisi altýndadýr. Genel olarak iklim kuru ve subtropikal karakterdedir. Kuzey bölgesinde kuru karasal iklim hakimdir.

Azerbaycan'ýn önemli nehirleri Kura (Kür), Aras, Alazani, Samur, Terter, Kanýk, Genceçay ve Beylegan nehirleridir. Hacý Kabul gölü en büyük göl olup, onu Sarýsu ve Candahar izlemektedir. Tuzlu su gölleri ise Acýnor ve Büyükþor gölleridir. Azerbaycan'da Mingeçevir, Veriveri, Sarsank, Ceyranbatar, Akstafa ve Arpaçay barajlarý bulunmaktadýr.

Baþkenti Bakü olan Azerbaycan'da toplam 60 kaza ve 45 þehir bulunmaktadýr. Baþlýca þehirleri Sumgayýt, Guba, Ali Bayramlý, Lenkeran, Mingeçevir, Hankendi, Naftalan, Gence ve Suþa'dýr.1995 sayýmlarýna göre nüfusu 7.553.000 olup genç bir nüfusa sahip olan Azerbaycan nüfusunun %53'ü kentlerde, %47'si kýrsal alanda oturmaktadýr. Nüfus yoðunluðu km2'ye 85.8 kiþidir. Ortalama yaþam süresi 68.5 yýl olan Azerbaycan'da nüfus artýþ oraný %0.9'dur. Nüfusun %78.1' Azerbaycan Türkü, %7.9'u Rus, %14'ünün diðerleri teþkil etmektedir.